Độc hoạt là một trong những vị thuốc cổ truyền quan trọng bậc nhất của Đông y và Y học cổ truyền Việt Nam, đặc biệt trong điều trị các bệnh về phong thấp và đau xương khớp. Tên gọi độc hoạt (獨活) trong tiếng Hán có nghĩa là "một mình sống động" — tương truyền rằng cây này dù gió thổi mạnh cũng không lung lay, còn khi không có gió lại tự rung rinh, thể hiện một nội lực đặc biệt.

Ngoài tên độc hoạt, vị thuốc còn được gọi là hương độc hoạt, xuyên độc hoạt, thổ đương quy, trường sinh thảo, nữu nhĩ thảo. Ở Việt Nam thường dùng dược liệu nhập từ Trung Quốc, tuy nhiên cũng có thể trồng được tại các vùng núi cao phía Bắc nước ta.

Độc hoạt là cây thảo sống lâu năm, cao từ 1 đến 2 mét. Thân to, rỗng ruột, mặt ngoài màu tím đỏ hoặc xanh tím, có rãnh dọc và phủ lông mịn màu trắng. Toàn cây có mùi thơm đặc trưng, hơi hắc — mùi của tinh dầu coumarins tập trung nhiều nhất ở phần rễ.

Lá kép lông chim hai đến ba lần, cuống lá dài, phiến lá xẻ sâu, các lá chét hình trứng hoặc hình mác, mép có răng cưa không đều và lông nhỏ. Lá ở phần gốc thân to và phức tạp hơn lá ở phần ngọn.

Hoa tự tán kép (đặc trưng của họ Apiaceae), gồm 10–25 tia hoa, mỗi tia mang nhiều hoa nhỏ màu trắng. Hoa nở vào tháng 7–9. Quả loại đôi (cremocarpus), hình trứng dẹt, màu vàng nâu khi chín. Rễ là bộ phận dùng làm thuốc — rễ chính phình to, dạng hình trụ hoặc hình nón, màu nâu xám bên ngoài, trắng ngà bên trong, có vân dọc và lỗ tiết tinh dầu đặc trưng.

Độc hoạt phân bố chủ yếu ở vùng núi cao Trung Quốc, tập trung nhất tại các tỉnh Tứ Xuyên (gọi là Xuyên độc hoạt, chất lượng tốt nhất), Hồ Bắc, Thiểm Tây, An Huy. Cây ưa khí hậu mát mẻ, ẩm ướt, độ cao từ 1.000 đến 3.000 mét so với mực nước biển. Tại Việt Nam, cây có thể trồng thử nghiệm tại các vùng núi cao Sa Pa (Lào Cai), Đồng Văn (Hà Giang), song chủ yếu vẫn nhập khẩu từ Trung Quốc.

Thu hái rễ vào đầu mùa xuân trước khi cây mọc chồi hoặc mùa thu sau khi cây tàn lá — đây là hai thời điểm hàm lượng hoạt chất trong rễ đạt mức cao nhất. Chỉ dùng rễ cây từ 3 tuổi trở lên. Sau khi đào về, rửa sạch đất cát, cắt bỏ rễ con, thái lát dày 0,3–0,5 cm, phơi nắng hoặc sấy ở nhiệt độ 60–70°C đến khô kiệt.

Theo tiêu chuẩn dược liệu: rễ tốt phải to đều, chắc, nặng tay, mặt cắt màu trắng vàng, mùi thơm nồng đặc trưng, vị cay nhẹ, hơi đắng và tê lưỡi.

Rễ độc hoạt chứa thành phần hóa học phong phú và phức tạp. Các nhóm hoạt chất chính bao gồm:

Nhóm Coumarin là thành phần đặc trưng và quan trọng nhất, bao gồm: osthol, columbianadin, columbianetin, angelol, angelicol, isoangelicol và các dẫn xuất khác. Đây là nhóm hoạt chất quyết định phần lớn tác dụng chống viêm, giảm đau và chống co thắt của dược liệu.

Tinh dầu chiếm khoảng 0,1–1%, gồm các monoterpene và sesquiterpene như β-pinen, sabinen, limonen, α-pinen; chính tinh dầu tạo ra mùi thơm đặc trưng và có tác dụng kháng khuẩn.

Các thành phần khác: acid ferulic, acid chlorogenic, β-sitosterol, stigmasterol, đường glucose, các nguyên tố vi lượng canxi, magie, kali, sắt và polysaccharid có hoạt tính điều hòa miễn dịch.

Nhiều công trình nghiên cứu dược lý trong nước và quốc tế đã xác nhận các tác dụng sinh học của độc hoạt, cung cấp cơ sở khoa học vững chắc cho kinh nghiệm sử dụng lâu đời trong y học cổ truyền.

Theo Y học cổ truyền, độc hoạt có vị cay, đắng; tính ấm; quy vào ba kinh: Thận, Bàng quang, Can. Công năng chủ yếu là khu phong, trừ thấp, thông tý, chỉ thống — nghĩa là đuổi phong tà, loại trừ thấp khí, thông thông các kinh lạc bị tắc nghẽn và giảm đau.

Độc hoạt xuất hiện trong nhiều bài thuốc cổ phương nổi tiếng, được ghi chép trong các bộ y thư kinh điển và được ứng dụng rộng rãi đến ngày nay trong Y học cổ truyền Việt Nam và Đông y.

Độc hoạt thường được dùng dưới các dạng: thuốc sắc (phổ biến nhất), cao thuốc, hoàn tán, và ngâm rượu. Trong các chế phẩm Tây y kết hợp đông dược, cao độc hoạt còn được đưa vào dạng viên nén hoặc cao dán.

Liều dùng thông thường: Sắc uống 3–9g dược liệu khô mỗi ngày. Dùng ngoài không kể liều. Ngâm rượu: 30–50g rễ khô ngâm với 500ml rượu 40°, dùng sau 2 tuần, mỗi lần 15–20ml, ngày 2 lần.

Bào chế trước khi dùng: Rửa sạch, ngâm nước 30 phút cho mềm, thái lát mỏng, phơi khô. Có thể tẩm rượu gừng và sao vàng để tăng tính ấm và giảm bớt vị hắc của tinh dầu.