Diếp cá là loài cây thảo, sống lâu năm, cao từ 20 đến 50 cm. Thân cây mảnh, có lông, mọc đứng hoặc bò, màu xanh lục đôi khi pha tím đỏ. Cây ưa ẩm, thường mọc ở những nơi đất ẩm, bờ ao, bờ ruộng, ven đường, vườn nhà.

Lá mọc so le, hình tim, đầu nhọn, mép nguyên hoặc hơi lượn sóng. Mặt trên lá màu xanh lục đậm, mặt dưới thường có màu tím đỏ. Hai mặt lá đều có lông mịn, cuống lá dài. Khi vò nát, lá có mùi tanh đặc trưng của cá — đây là đặc điểm nhận dạng quan trọng nhất của cây.

Hoa nhỏ, màu trắng hay vàng nhạt, không có cánh hoa, mọc thành bông ở đầu cành. Phía gốc bông hoa có 4 lá bắc màu trắng dễ nhầm với cánh hoa. Cây ra hoa vào mùa hè, từ tháng 4 đến tháng 7. Quả nang hình cầu, nhỏ, chứa nhiều hạt nhỏ.

Rễ và thân ngầm (thân rễ) mọc dài theo chiều ngang, phân nhánh, màu trắng ngà. Thân rễ này có thể dùng làm thuốc và cũng là phương tiện sinh sản vô tính chính của cây.

Ngoài Việt Nam, diếp cá còn phân bố rộng ở nhiều nước châu Á như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ và các nước Đông Nam Á. Ở Trung Quốc, cây được gọi là Ngư tinh thảo (魚腥草) — nghĩa đen là "cỏ có mùi tanh cá" — và được sử dụng rộng rãi trong y học cổ truyền từ hàng ngàn năm nay.

Giáo sư Đỗ Tất Lợi và các nhà nghiên cứu đã phân tích và xác định nhiều nhóm hoạt chất quan trọng trong cây diếp cá. Đây là cơ sở khoa học giải thích các tác dụng dược lý phong phú của cây.

Đặc biệt, hoạt chất Decanoyl acetaldehyde (còn gọi là Houttuynin) — chất tạo nên mùi tanh cá đặc trưng — đã được chứng minh có khả năng ức chế mạnh nhiều loại vi khuẩn gây bệnh phổ biến, trong đó có Staphylococcus aureus, Streptococcus, Pneumococcus và Mycobacterium tuberculosis. Hoạt chất này không bền, dễ bị phân hủy ở nhiệt độ cao, nên dùng tươi hoặc hãm (không đun sôi lâu) cho hiệu quả tốt hơn.

Các nghiên cứu dược lý hiện đại đã xác nhận và bổ sung nhiều tác dụng sinh học của diếp cá:

• Kháng khuẩn phổ rộng:Ức chế sự phát triển của nhiều chủng vi khuẩn gram dương và gram âm, bao gồm tụ cầu vàng, phế cầu, liên cầu, trực khuẩn mủ xanh và vi khuẩn lao
• Kháng virus:Có tác dụng ức chế một số loại virus, trong đó có SARS-CoV, cúm và herpes; được nghiên cứu ứng dụng trong phòng ngừa bệnh viêm đường hô hấp
• Chống viêm mạnh:Ức chế các mediator gây viêm (prostaglandin, histamin), giảm viêm hiệu quả trong các mô hình thực nghiệm
• Lợi tiểu:Tăng bài tiết nước tiểu, hỗ trợ điều trị phù nề, viêm đường tiết niệu và sỏi thận nhỏ
• Tăng cường miễn dịch:Kích thích hoạt động thực bào của bạch cầu, tăng sản xuất kháng thể, cải thiện đáp ứng miễn dịch tự nhiên
• Chống oxy hóa:Các flavonoid và polyphenol bảo vệ tế bào khỏi tổn thương do gốc tự do, chống lão hóa tế bào
• Hỗ trợ tim mạch:Làm giãn mạch nhẹ, giảm áp lực nội tâm mạc, bảo vệ thành mạch máu

Trong dân gian Việt Nam, diếp cá được sử dụng cực kỳ rộng rãi, từ ăn sống như một loại rau gia vị đến dùng chữa bệnh với nhiều phương pháp khác nhau. Theo Giáo sư Đỗ Tất Lợi, đây là vị thuốc Nam đặc biệt quý giá vì vừa dễ kiếm, vừa có hiệu quả điều trị tốt.

1. Chữa viêm phổi, áp xe phổi, viêm phế quản mãn tính

Đây là chỉ định quan trọng nhất và được y học cổ truyền sử dụng nhiều nhất. Dùng 30–60 g diếp cá tươi (hoặc 15–30 g khô), sắc với 500 ml nước còn khoảng 200 ml, chia uống 2 lần trong ngày. Có thể phối hợp với lá hẹ, cây cỏ nhọ nồi, kim ngân hoa để tăng hiệu quả. Liệu trình 10–15 ngày.

2. Chữa viêm đường tiết niệu, tiểu buốt, tiểu rắt

Dùng 40–60 g cây tươi hoặc cả rễ, sắc uống hàng ngày. Có thể thêm mã đề, râu ngô, bông mã đề để tăng tác dụng lợi tiểu. Uống liên tục 7–10 ngày.

3. Trị mụn nhọt, đinh râu, viêm da, herpes zoster (zona)

Dùng lá tươi giã nát, đắp trực tiếp lên vùng tổn thương, thay băng 2 lần/ngày. Đồng thời uống nước sắc diếp cá 30–40 g/ngày trong 5–7 ngày để hỗ trợ từ bên trong. Tác dụng kháng khuẩn và chống viêm giúp vết thương mau lành.

4. Chữa trĩ nội, trĩ ngoại, táo bón

Dùng lá diếp cá ăn sống hàng ngày như rau, kết hợp uống nước sắc cây tươi. Ngoài ra, có thể dùng lá giã nát xông hơi và ngâm rửa vùng hậu môn để giảm đau, chảy máu.

5. Trị viêm xoang, viêm mũi mãn tính

Lấy lá tươi giã nát, vắt lấy nước, nhỏ 2–3 giọt vào mỗi lỗ mũi ngày 2–3 lần, hoặc dùng bông gòn tẩm nước diếp cá nhét nhẹ vào lỗ mũi 15–20 phút. Kết hợp uống nước sắc để điều trị toàn thân.

6. Chữa tiêu chảy, kiết lỵ do nhiễm khuẩn

Sắc 30–50 g diếp cá tươi uống ngày 2–3 lần. Hoạt chất kháng khuẩn kết hợp với tanin se niêm mạc ruột giúp cầm tiêu chảy và diệt khuẩn gây bệnh.

7. Hỗ trợ điều trị ung thư (nghiên cứu hiện đại)

Một số nghiên cứu in vitro và in vivo gần đây cho thấy chiết xuất diếp cá có tác dụng ức chế tăng sinh tế bào ung thư và kích thích apoptosis (chết tế bào có lập trình). Tuy nhiên, đây vẫn còn ở giai đoạn nghiên cứu thực nghiệm và chưa có phác đồ lâm sàng chính thức.

Tuy là cây thuốc tương đối lành tính và được dùng rộng rãi trong dân gian, diếp cá vẫn có những trường hợp cần thận trọng hoặc chống chỉ định:

• Người tỳ vị hư hàn:Do diếp cá tính lạnh, người có thể trạng lạnh, tay chân lạnh, tiêu chảy mãn tính do hư hàn không nên dùng nhiều. Nếu cần dùng, nên phối hợp với gừng để trung hòa tính lạnh
• Phụ nữ mang thai:Nên thận trọng, tránh dùng liều cao hoặc kéo dài vì tính lạnh có thể ảnh hưởng đến thai nhi. Dùng ăn rau với lượng bình thường thì an toàn
• Người dị ứng:Một số cá nhân có thể bị dị ứng với tinh dầu diếp cá. Nếu xuất hiện mẩn ngứa, khó thở sau khi dùng cần ngừng ngay và đến cơ sở y tế
• Không thay thế kháng sinh trong bệnh nặng:Diếp cá hỗ trợ điều trị nhiễm khuẩn, nhưng trong các bệnh nhiễm trùng nặng như viêm phổi nặng, nhiễm trùng huyết cần kết hợp hoặc ưu tiên kháng sinh hiện đại theo chỉ định bác sĩ
• Dùng dài ngày không kiểm soát:Không nên tự ý dùng liều cao liên tục trong thời gian dài hơn 4 tuần mà không có sự theo dõi của thầy thuốc

Khác với nhiều vị thuốc đông y chỉ được dùng khi chữa bệnh, diếp cá còn là một phần không thể thiếu trong ẩm thực người Việt — đặc biệt ở miền Trung và miền Nam. Cây được dùng như rau ăn sống kèm với bánh xèo, bánh tráng cuốn thịt heo, nem cuốn, gỏi cuốn, phở, bún bò…

Về mặt dinh dưỡng, diếp cá cung cấp các vitamin nhóm C, carotenoid (tiền vitamin A), kali, canxi và chất xơ. Thói quen ăn diếp cá sống hàng ngày được xem như một hình thức phòng bệnh dự phòng trong dân gian — giúp thanh nhiệt, giải độc, hỗ trợ tiêu hóa và tăng sức đề kháng.

Tại Nhật Bản và Hàn Quốc, diếp cá (Dokudami trong tiếng Nhật) được bào chế thành trà uống hàng ngày rất phổ biến, được quảng bá là thức uống tốt cho sức khỏe, đặc biệt có lợi cho hệ miễn dịch và gan thận.